Türkiye’de milyonlarca insan yıllarca çalışıyor, prim ödüyor ve emeklilik hayali kuruyor. Ancak sistemin katı kuralları nedeniyle herkes bu hayale ulaşamıyor. İşte tam bu noktada devreye giren bir uygulama var: Sosyal Güvenlik Kurumu tarafından yapılan “yaşlılık toptan ödemesi”, yani kamuoyunda bilinen adıyla prim iadesi.
Ancak şu gerçeği en baştan söylemek gerekiyor:
Bu sistem, sanıldığı kadar geniş kapsamlı değil.
Emeklilik yaşını doldurmuş ama prim gün sayısı yetersiz olan bir vatandaş, SGK’ya başvurarak ödediği primleri geri alabiliyor. Bu durum ilk bakışta bir hak teslimi gibi görünse de detaylara inildiğinde ciddi sınırlamalar olduğu ortaya çıkıyor.
Çünkü iade edilen tutar, yatırılan primlerin tamamı değil. Sadece çalışanın cebinden çıkan, yani yüzde 9’luk işçi payı geri ödeniyor. İşverenin ödediği primler ise sistemde kalmaya devam ediyor.
Bu tabloyu özellikle Bağ-Kur sigortalıları açısından değerlendirdiğimizde daha çarpıcı bir gerçek ortaya çıkıyor. Yıllarca kendi işini yapmış, prim ödemiş ama çeşitli nedenlerle prim gününü tamamlayamamış esnaf, emeklilik hakkı elde edemediğinde sadece belirli kalemlerde ödediği primleri geri alabiliyor.
Burada temel bir soru karşımıza çıkıyor:
Yıllarca sisteme katkı sağlayan bir vatandaş, emekli olamadığında gerçekten hakkını almış oluyor mu?
Üstelik prim iadesi alabilmek için sadece prim gününün eksik olması yetmiyor. Kadınlarda 58, erkeklerde 60 yaş şartı aranıyor. Bunun yanında kişinin aktif olarak çalışmıyor olması gerekiyor. Yani hem emekli olamayan hem de geçimini sağlamak için çalışmaya devam eden bir vatandaş, bu haktan yararlanamıyor.
Bir diğer dikkat çeken konu ise fazla ödenen primler. Özellikle yüksek gelir grubunda yer alan çalışanlar ya da birden fazla işte çalışanlar için prim tavanını aşan ödemelerin iadesi mümkün. Ancak bu durum toplumun sınırlı bir kesimini ilgilendiriyor.
Geniş kitleler açısından bakıldığında ise prim iadesi, bir çözümden çok bir “teselli mekanizması” olarak karşımıza çıkıyor.
Öte yandan sistem tamamen kapalı da değil. Prim iadesi alan vatandaşlar, ilerleyen süreçte yeniden sigortalı olarak çalışabilir ve emeklilik hakkı elde edebilir. Ancak bunun için daha önce aldıkları tutarı, güncellenmiş haliyle SGK’ya geri ödemek zorundalar.
Sonuç olarak;
Türkiye’de sosyal güvenlik sistemi, emeklilik şartlarını yerine getiremeyen vatandaşlara bir çıkış yolu sunuyor. Ancak bu yol, beklendiği kadar geniş ve kapsayıcı değil.
Prim iadesi var, evet…
Ama herkes için yeterli mi?
İşte asıl tartışılması gereken konu tam da bu.
Güncel Haber Ajansı Ekonomi Servisi Müdürü Erhan Arslan
